Metody nauki czytania.

Jakie są i jakie były metody nauki czytania ?

Wielu teoretyków nauki czytania stara się dostosować zagraniczne metody polskich potrzeb. Stosowanie ich w edukacji szkolnej wymaga odpowiedniej wiedzy o rozwoju dziecka, jego predyspozycjach. Istnieje wiele metod oto krótki ich przegląd na przestrzeni wieków.

1.Metody syntetyczne.

Podstawą metod syntetycznych jest synteza czyli łączenie poszczególnych elementów składowych w całość. W metodach tych zaczyna się od liter i dźwięków potem buduje się z nich sylaby, poszczególne słowa oraz całe zdania. W założeniu naukę zaczynamy od najłatwiejszych elementów przechodząc do całości. Litery są elementami a głoski ich dźwiękowymi odpowiednikami, wyrazy to całości. Metoda syntetyczna posiada trzy odmiany: alfabetyczną, fonetyczną i sylabową.

a)Metoda alfabetyczna

Istniała już w starożytności. Polegała na tym, że trzeba zapamiętać nazwy wszystkich liter. Drugim etapem było opisywanie kształtu liter przez nauczyciela. Następnie młodzi adepci nauki czytania zapoznawali się z kształtem litery, żeby później samemu ją napisać. Kolejnym etapem było składanie sylab z liter a następnie wyrazów. Po tych wszystkich etapach następowały próby czytania. Dziecko znało litery nie znając ich brzmienia. Z nazw liter dziecko składało wyrazy. Było to dosyć trudne, stosowano ją w Rzymie oraz Grecji. Nauka tą metodą trwała około trzech lat.

Z czasem metodę starano się ulepszać.

b)Metoda fonetyczna

Metoda ta nazywana jest również zgłoskową pojawiła się w XVI wieku powszechna stała się w XIX wieku w Europie.

Twórcą tej metody był Ickelsamer podkreślał on, że niezbędna jest wiedza o znajomości dźwięków, z których słowo się składa a nie liter. Twierdził, że uczenie liter czy graficznego znaku głoski należy rozpocząć po rozłożeniu wyrazu na głoski i wyjaśnieniu ich artykulacji. W metodzie tej najpierw dziecko uczyło się samogłosek, później spółgłosek. Problematyczne podczas nauki było to, że wyraz składany był z dźwięków wyodrębnionych, brzmiących odmiennie od wymawianego słowa. Próbowano temu zaradzić, wymawiając sylaby tworzące dany wyraz a nie głoski. Później przystępowano do ćwiczenia czytania wyrazów.

Istniały dwie odmiany metody fonetycznej: analityczna i syntetyczna.

W metodzie syntetycznej nauka rozpoczynała się od samogłosek, które były wymawiane fonetycznie. Po poznaniu kształtu oraz wymowy liter i głosek rozpoczynano składanie wyrazów z głosek. Fundamentem tej metody jest nauka od elementu do całości. Została ona opisana przez jej wielkiego zwolennika Fuchsspergera w 1542 roku w dziele „Sztuka czytania”.

Analityczna odmianę metody fonetycznej rozwinął H. F. Olivier opracowując ją szczegółowo. Podczas nauki tą metodą nauczyciel zapisywał, zdanie na tablicy a uczniowie mieli za zadanie ją powtórzyć. Nauczyciel wyjaśniał poszczególne wyrazy zapisując je oddzielnie jeden po drugim. Następnie uczniowie przy tablicy czytali całe zdanie oraz wskazywane przez nauczyciela wyrazy. W następnej kolejności każdą z sylab wyrazu pisano jedna pod drugą wraz z jej objaśnieniem .

Schemat nauki powtarzał się, aż do poznania całego alfabetu.

Inny sposób nauczania tą metodą wyglądał następująco: nauczyciel zapisywał zdania na tablicy drukowanymi literami czytając je później na głos uczniowie mieli za zadanie je powtórzyć.

Każdy z wyrazów zapisywano osobno jeden pod drugim dokonując później podziału na sylaby, które również zapisywano jedna pod drugą. Następnie sylaby rozkładano na głoski pisząc je jedna pod drugą.

Po przerobieniu odpowiedniej części materiału uczeń dostawał elementarz, w którym były litery, sylaby, i zdania. W Polsce tą metodę starał się rozpowszechnić Konstanty Wolski, który był przewodniczącym Towarzystwa Ksiąg Elementarnych za czasów Księstwa Warszawskiego. Podstawą do nauki było dla niego zdanie, w którym uczniowie słuchowo wyodrębniają głoski oraz wyrazy.

c)Metoda sylabowa

Jest trzecią odmianą metody syntetycznej. Jej propagatorami w Europie byli E. B. Ventzky oraz Cherier, a w Polsce jej zwolennikiem był B. Trentowski. Początkowa nauka czytania z zastosowaniem tej metody nie uwzględnia głosek. Nauka zaczyna się od samogłosek w następnej kolejności poznaje się głoski złożone.

Nauczanie było mechaniczne oraz mało zrozumiałe dla ucznia, ponieważ musiał uczyć się cząstek sylabowych wyrazów, których nie rozumiał. W naszym kraju stosował ta metodę B. Trentowski autor elementarza z 1851 roku, nazywając ją właściwą metodą czytania. Naukę rozpoczynano od poznania samogłosek: a,o,i,u,y. Nauczyciel odczytywał je na głos oraz zapisywał na tablicy, zadaniem uczniów było zapamiętanie ich wszystkich. Następnie przechodzono do samogłosek podwójnych, a później spółgłosek. Trentowski nie chciał, żeby uczeń wymawiał spółgłoski jako: ce,de,be nazywając taką wymowę fałszywą zalecał artykulację spółgłoski jako:cy, dy, by.

Metoda ta została udostępniona szerszemu odbiorcy przez K. Prószyńskiego w „Elementarzu, na którym nauczysz się czytać w 5 lub 8 tygodni” wydanym w 1875 roku w Warszawie.

Kolejnym dziełem rozwijającym tą metodę był „ Elementarzyk” Ewarysta Estkowskiego z 1851 roku. W elementarzu tym naukę czytania rozpoczyna się od ćwiczeń przygotowujących, później przechodząc do nauki samogłosek, spółgłosek, sylab i zdań.

Etapy nauki podzielone są na trzy części, pierwszy z nich to nauka przygotowawcza, drugi to nauka pisania, trzeci to nauka pisania druku.


2.Metody analityczne

Metody analityczne zaczęto stosować w XVI wieku. Podwaliny teoretyczne stanowi dzieło W. Ratke „Ogólny wstęp do nauki języków”, w którym autor zaleca aby naukę rozpocząć od wyprowadzenia wyrazu ze zdania. Również Ickelsamer zalecał naukę abecadła ze słów mowy.

Oczywiście zaczynamy od analizy, czyli wyodrębnienia części wyrazu elementu składowego litery lub głoski z całości. Na początku uczeń poznaje jednostki językowe, które mają swoje znaczenie np. wyrazy, całe zdania lub jego części. W metodzie tej skupiano się na analizie słuchowej, łącząc ją z analizą wzrokową. Nauczyciele tej metody skupiali się na praktycznym zastosowaniu czytania, dziecko mogło przeczytać napisy np.: na sklepie, nazwy ulic. Wobec wynalezienia druku dostęp do książek stał się łatwiejszy więcej ludzi chciało nauczyć się czytać. W tym czasie starano się skrócić i uczynić naukę czytania bardziej efektywną, stąd rozwój analitycznych metod nauki czytania. Dzielimy je na:

a) metoda wyrazowa

Została opracowana przez N. Adamowa oraz Radonsvillersa.

Naukę zaczynamy od poznania szeregu wyrazów, które następnie układamy w zdania. W dalszych etapach analizujemy poszczególne litery.

Metoda wyrazów podstawowych jest odmianą metody wyrazowej .Opracował ja K. Vogel, który stworzył elementarz „Pierwsza książka dziecka” z 1843 roku. Naukę zaczynamy od wyrazów podstawowych w liczbie 98, które odczytujemy z podpisów pod ilustracjami, były to nazwy przedmiotów dobrze znanych uczniowi. Dodatkowo nauczyciel opowiadał historię związaną z danym przedmiotem. Zadaniem uczniów było przerysowanie go do zeszytu. Dalszym etapem było rozkładanie wyrazu na elementy literowo- głoskowe.

b)Metoda zdaniowa

Jej twórcą jest J.J.Jacotot, którą opisał w książce pt:„Nauka powszechna: język ojczysty” z 1823 roku. W założeniu tej metody, nauka opiera się na czytaniu jednego lub kilku zdań z tekstu, które jest dobrze znane dziecku. Następnie ze zdania wyodrębniane są fonetycznie wyrazy, których dziecko uczy się na pamięć wyszukując ich później w tekście.

c)Metoda globalna

Inaczej nazywana metodą doraźnego czytania. Na początku uczeń odczytuje wyrazy albo zdania zapamiętując ich wygląd. Następnie dochodzi do porównania wyrazów z takimi samymi literami i wyodrębnienia ich jako takich samych elementów. Po wyodrębnieniu liter tym sposobem dziecko tworzy nowe zdania i wyrazy.

d)Metoda analityczno syntetyczne

Autor książki „Nauka czytania i pisania” z 1785 roku Onufry Kopczyński był jednym z pierwszych, którzy stosowali tą metodę. Metoda polega na szczegółowej syntezie i analizie wyrazu.

Metoda anlityczno-syntetyczno-zgłoskowa to jedna z odmian metody analityczno-syntetycznej, którą szerzył Konrad Prószyński autor elementarza „Obrazkowa nauka pisania i czytania” z 1879 roku. Przygodę z nauką rozpoczynano od poznania samogłosek: a,i,o,u,e,y opierając się na wyrazach np.: i-indyk, o-owoc. Następnie odczytywano wyrazy składające się z jednej sylaby, przechodząc do wyrazów z większą ilością liter. Pomocą w nauce czytania były ilustracje przedstawiające przedmioty, miało to pomóc w zapamiętaniu obrazu graficznego czytanego słowa.

e)Metoda analityczno-syntetyczno-wyrazowa

Książka pt. „ Nauka czytania i pisania dla dzieci” Mariana Falskiego oparta jest na tej metodzie. Dzieło to zapoczątkowało nowy etap w tworzeniu elementarzy w Polsce. Wyrazy, których użyto w podręczniku do analizy i syntezy głoskowej mają prostą budowę.

Są napisane drukowanymi literami i stanowią podstawę analizy, dziecko uczy się spostrzegania oraz wyodrębniania poszczególnych liter, a potem poprzez analizę słuchową przyporządkowuje literom odpowiadające im głoski. Odpowiednio dobrane wyrazy oraz ich układ są bardzo istotne w tej metodzie. Wyrazy powinny być krótkie o prostej budowie dźwiękowej. W obrębie metody analityczno-syntetyczno-wyrazowej istnieją metody o charakterze funkcjonalnym, wizualnym i fonetycznym.

3.Eksperymentalne metody nauki

a)Metoda Glena Domanna

W metodzie tej dziecko poznaje całe wyrazy posługując się nimi w codziennej mowie. Według twórcy naukę możemy zacząć niedługo po urodzeniu dziecka. W założeniu tej metody dziecko może uczyć się czytać słowa tak jak uczy się rozumieć słowa mówione. Nauka nie powinna trwać długo, wraz z wiekiem dziecka sesje nauki powinny być wydłużane.

Nauka powinna być formą zabawy rozpoczynamy ją od wprowadzenia 15 słów takich jak mama, imię dziecka wypisanych na oddzielnych planszach tzw. flashcards o wymiarch15x60 cm. Dla zwiększenia koncentracji twórcy zalecają, by litery były koloru czerwonego, o wymiarach 12,5×10 cm. Podczas prezentacji flashcards, wymawiamy „Tu jest napisane mama” potem przechodzimy do kolejnej planszy. Podczas początkowej sesji prezentujemy 5 wyrazów powtarzamy ją dwa razy w ciągu dnia. Następnego dnia dodajemy kolejne 5 wyrazów liczbę sesji nauki zwiększamy do 6. Trzeciego dnia znowu dodajemy 5 nowych wyrazów do poprzednich sesje wydłużamy do 9 po trzy sesje dla każdego zestawu kart. Zestaw ćwiczymy przez 5 dni.

Drugim etapem jest zapoznanie dziecka z 20 nowymi słowami określającymi części ciała. W trzecim etapie czytamy wyrazy dotyczące domu nie ograniczając liczby wyrazów w zestawie. Plansze są wysokości 7,5 cm a litery mają 5 cm. W czwartym etapie zmieniamy kolor czerwony zastępując go czarnym wprowadzamy również proste zdania. Podczas piątego etapu czytamy książeczkę składającą się z kilku stron. Druk jest czarny o wysokości 2,5 cm następnie zmniejszamy do 1 cm.

Etap piąty to czytanie specjalnie przygotowanych książeczek. Składają się one z kilku stron zapisanych czarnym drukiem o wysokości 2,5 cm, który po pewnym czasie zmniejszamy do 1 cm. Na tym etapie przed przystąpieniem do czytania nowej książeczki wprowadzamy jedynie wyrazy.

Na szóstym etapie czytamy gotowe książeczki z zakresu geografii, historii. Książki powinny mieć ograniczoną liczbę słów na stronie. Na siódmym etapie uczymy się alfabetu, poprzez prezentacje plansz z literami.

b)Metoda barwno -dźwiekowa H.Metery

Założeniem tej metody jest, że czytanie jest odtwarzaniem dźwiękowych form wyrazów na podstawie liter. Autorka metody podkreśla,że czytanie odbywa się na podstawie dźwiękowego obrazu wyrazu, z którym związane jest jego znaczenie. W trakcie nauki elementów języka należy się skupić na dźwiękach potem na stronie graficznej. Różnicowanie dźwięków za pomocą kolorów, oraz kategoryzacja ich do odpowiednich klas fonetycznych.

Dziecko uczy się różnicujących fonemów:dźwięczności, miękkości, nosowości, poznawanie sylab, głosek, samogłosek ustnych spółgłosek dźwięcznych, spółgłosek dźwięcznych miękkich, spółgłosek bezdźwięcznych. Zapoznanie się z strukturą dźwiękową wyrazu przed poznaniem budowy graficznej stanowić ma element ułatwiający naukę czytania.

b)Metoda fonetyczno-literowo-barwna B. Rocławskiego

Według autora nauka czytania powinna być uczona z nauką pisania.

W metodzie fonetyczno-literowo-barwnej nauki czytania wprowadzono dwa kolory: czerwony i zielony. Kolorem czerwonym oznacza się to miejsce w wyrazach, gdzie litera lub dwuznak są symbolem graficznym

Bibliografia

Sebastian Taboł „Istota czytania” 2005